SARI ZARFLAR YA DA SESSİZCE DAĞILAN YAŞAMLAR

YAZAN: SEYFETTİN BABAT

SARI ZARFLAR YA DA SESSİZCE DAĞILAN YAŞAMLAR

Geçtiğimiz günlerde bir akşam seansında “Sarı Zarflar” filmini izledim. Daha ilk sahnelerden itibaren içime yerleşen o sıkışma duygusu, filmin sonuna kadar peşimi bırakmadı. Bunun nedeni yalnızca anlatılan hikâyenin sertliği değildi; biraz da olacak olanı sezmenin insanda yarattığı o tanıdık tedirginlikti. Bazı filmler daha başında insanın kalbine ağır bir taş gibi oturur. Sarı Zarflar da benim için öyle oldu. 

Filmin başında perdede beliren “Ankara rolünde Berlin” yazısı, yalnızca biçimsel bir tercih değil, aynı zamanda yerinden edilme, yabancılaşma ve mekânsal bellek üzerine son derece güçlü bir sinema dili önerisi gibi duruyor. Film, mekânı sadece fon olarak kullanmıyor; onu doğrudan anlatının anlam kurucu unsurlarından birine dönüştürüyor. Burada anlatılan yalnızca belli bir coğrafyanın, belli bir siyasal dönemin hikâyesi değil. Otoriter baskının, güvencesizliğin, dışlanmanın ve korkunun insan hayatına nasıl sızdığını anlatan daha geniş bir hikâye. Bu tercih, yerelden evrensele uzanan bir kapıyı da aralıyor.

Derya (Özgü Namal) ve Aziz (Tansu Biçer), belli bir kültürel çevreye ait, eğitimli, kentli, kendi hayat ritmini kurmuş bir çifttir. Üstelik ergenliğin eşiğinde bir kız çocukları var. Dışarıdan bakıldığında yerleşik bir düzenleri var. Fakat film tam da bu yerleşik hayatın, dışarıdan gelen bir müdahaleyle nasıl sarsıldığını gösteriyor. İşlerinden uzaklaştırılmalarıyla birlikte yalnızca gelirlerini ya da mesleklerini kaybetmiyorlar; aynı zamanda dünyaya tutunma biçimleri, kendilerini tanımlama şekilleri, gelecek duyguları da yara alıyor. 

Bence “Sarı Zarflar”ı yalnızca politik bir gerilim ya da baskı filmi olarak okumak eksik kalır. Film aynı zamanda çok güçlü bir aile ve ilişki dramı. Hatta belki en çok burada etkileyici. Çünkü dışarıdaki baskı, bu hikâyede kapının dışında durmuyor; evin içine giriyor. Karı kocanın konuşmasına, susmasına, birbirine bakışına, çocuğun ruh haline kadar ulaşıyor. Devletin, sistemin, korkunun ve belirsizliğin aile içindeki dolaşımını izliyoruz. Bir başka deyişle, politik olanın özel hayata nasıl sindiğini görüyoruz. 

Tam da bu yüzden film, yönetmenin bir söyleşisinde de belirttiği “özel olan politiktir” cümlesini hatırlatıyor bana. İnsan, bir evliliği nasıl sürdüreceğine, çocuğunu nasıl büyüteceğine, neyi savunup neden vazgeçeceğine durduk yerde karar vermiyor. Bütün bunlar toplumsal iklimin, baskının, normların, korkuların ve zorunlulukların içinde şekilleniyor. Sarı Zarflar bu gerçeği yüksek sesle sloganlaştırmadan ama çok derinden hissettiriyor. 

Filmin merkezindeki en güçlü çatışmalardan biri, aynı baskıya maruz kalan iki insanın aynı şekilde tepki vermemesi. Derya ve Aziz, aynı yıkımın içinden geçiyorlar ama aynı yerden konuşmuyorlar. Biri daha çok etik tavra, düşünsel duruşa ve itiraz hakkına yaslanırken; diğeri hayatta kalmanın, aileyi korumanın, gündelik hayatı sürdürebilmenin ağırlığını daha fazla taşıyor. Yine de film kimseyi kolayca mahkûm etmiyor. Zaten asıl değeri de burada yatıyor. Hayatın zor anlarında insanlar bazen inandıkları şeyi değil, katlanabildikleri şeyi seçerler. Bu da insanı yalnızca ahlaki değil, duygusal olarak da çıkmazda bırakır.

Oyunculuklar filmin en sağlam taraflarından biri. Derya ile Aziz’in yaşadığı çözülme, büyük çıkışlarla ya da gösterişli patlamalarla verilmemiş. Tam tersine, yavaş yavaş içe işleyen, insanın sinir uçlarına dokunan bir yerden kurulmuş. Daha çok suskunluklarla, bakışlarla, küçük kırılmalarla ilerliyor. Derya’da gurur, öfke, incinmişlik ve direnme isteği aynı bedende toplanıyor. Aziz’de ise içine kapanan, sessizce çöken, ama o sessizliğin altında ağır bir yıkım taşıyan bir ruh hali var. İkisi arasındaki gerilim film ilerledikçe yalnızca politik ve toplumsal baskının değil; evliliğin, ebeveynliğin ve birlikte kurulan hayatın da nasıl sınandığını gösteren bir alana dönüşüyor. Oyunculukların asıl gücü de burada ortaya çıkıyor zaten: Büyük sözler etmeden, o dağılmayı seyirciye aktarabiliyorlar. 

Senaryo (İlker Çatak, Ayda Çatak, Enis Köstepen) ise düşünsel olarak güçlü, ama seyircisiyle arasına bilinçli bir mesafe koyan bir yapıda ilerliyor. Film, yaşanan haksızlığı doğrudan sloganlaştırmıyor. Onun yerine, bu baskının aile içindeki yankılarına, gündelik hayatı nasıl yavaş yavaş kemirdiğine, insanları nasıl sessizce değiştirdiğine bakıyor. Bu tercih bence filmin etkisini büyütüyor. Çünkü karşımıza yalnızca politik bir mağduriyet hikâyesi çıkmıyor; aynı zamanda duygusal, sınıfsal ve psikolojik bir çözülme tablosu da çıkıyor. Yine de bu soyutlama eğilimi, bazı yerlerde filmin daha sert vurabileceği anlarda geri çekilmesine yol açıyor. Özellikle ikinci bölümde, senaryonun özenle koruduğu bu mesafe, seyirciyle film arasına ince bir perde çekebiliyor. Ama bu daha çok bir zayıflık değil, filmin seçtiği anlatım dilinin doğal sonucu gibi duruyor. 

 Yönetmenlik (İlker Çatak) tarafında ise “Sarı Zarflar” son derece kontrollü, ne yaptığını bilen, kavramsal açıdan cesur ve atmosfer kurma bakımından güçlü bir film. Reji, görünen olaylardan çok görünmeyen baskının izini sürüyor. Polis baskısı, çevresel kuşatma, ekonomik daralma ve sosyal düşüş; melodrama yaslanmadan, hayatın ritmini bozan ve aile içindeki dengeyi yavaş yavaş çürüten unsurlar olarak veriliyor. Ankara yerine Berlin’in, İstanbul yerine Hamburg’un kullanılması da bu yüzden yalnızca coğrafi bir tercih değil. Bu geçiş, aynı zamanda sosyal konum kaybının, alışkanlıkların sarsılmasının, hafızanın ve benliğin yerinden edilmesinin mekânsal bir karşılığına dönüşüyor. Aziz’in annesiyle birlikte yaşamak zorunda kalmaları ise politik olanla kişisel olanı aynı evin içine taşıyor. Böylece film, baskının kamusal alanda başlayıp insanın en mahrem alanına, evin içine, ilişkilere, sessizliklere kadar nasıl sızdığını oldukça etkili bir biçimde hissettiriyor. 

Ben filmi biraz da aile danışmanlığı, çocuk gelişimi ve sosyolojik bakış açısından değerlendirmek istiyorum. Bunun için filmde çok katmanlı bir yapı şeklinde sunulan çevreleri tanımlamak istiyorum. İlki makro çevredir; en dış çevre, yani içinde yaşadığımız toplum ve onu oluşturan yapılar: siyasi ve ekonomik sistem, siyasal baskı, ifade özgürlüğünün daralması, hukuki güvencesizlik, damgalanma ve kamusal alandan dışlanma. İkincisi, mezo çevre dediğimiz alan vardır. Bu alan, birey ve toplumsal yapı arasındaki bir köprüdür: iş çevresi, sanat çevresi, akademik alan, arkadaş çevresi ve akrabalık ilişkileri. Böyle durumlarda aile yalnızca ülkedeki mevcut sistem ve yaptırımlarıyla karşı karşıya kalmaz; aynı zamanda çevresindeki insanların sessizliği, uzaklaşması ya da fırsatçı tavırlarıyla da yüzleşir. Üçüncüsü ise mikro çevre, yani evin kendisidir. Film tam olarak bu üç çevrenin birbirine sızdığının altını çiziyor. Dışarıdaki yapı eve giriyor; evdeki çatışma çocuğun psikososyal alanına yansıyor, çocuğun kırılganlığı da aile içi kararları etkiliyor. 

Bu bağlamda değerlendirdiğimizde filmdeki 13 yaşındaki kız çocuğunun hikâyedeki yeri bana özellikle önemli göründü. Çünkü ergenlik, yalnızca bedensel ya da duygusal değişimlerin değil; adalet duygusunun, güven arayışının, aidiyet hissinin ve kimlik kurma çabasının da yoğunlaştığı bir dönemdir. Böyle bir evde büyüyen çocuk, yalnızca söylenenleri duymaz; ses tonlarını, eksilen sabrı, ağırlaşan sessizliği, bastırılmış korkuyu da hisseder. Anne babasının yaşadığı belirsizlik, onun iç dünyasına da yerleşir. Dünya artık öngörülebilir bir yer olmaktan çıkar. Bu nedenle filmdeki çocuk, yalnızca arka planda duran bir figür değildir. Tam tersine, bu dağılmanın en sessiz ama en merkezi tanıklarından biridir. Bazen çocuklar, yetişkinlerin konuşamadığı şeyleri evin havasından öğrenir. Bir bakıştan, bir susuştan, sofradaki eksik neşeden… Sarı Zarflar bunu çok iyi biliyor. Çocuğun yaşadığı sarsıntıyı büyük sözlerle değil, duygusal iklim üzerinden anlatıyor. Bu da filmi daha etkili kılıyor. 

Filmin bir başka güçlü yanı da travmayı tek bir olay olarak ele almaması. Ailenin yaşadığı yıkım bir anda olup bitmiyor. Tersine, yaşamı azar azar kemiren bir süreç olarak ilerliyor. Önce iş kaybı geliyor, sonra ekonomik daralma, sonra taşınma, sonra statü kaybı, sonra çevrenin sessizliği, sonra ilişkide çatlaklar… Tüm bunlar aile içindeki yapıyı derinden sarsıyor ve rollerin yeniden tanımlanmasına neden oluyor. Felaketin kendisinden çok yoran, onun uzaması, bir türlü sona ermeyişidir. Sarı zarflar da biraz bunun simgesi gibi duruyor: Hayatın kapısına tekrar tekrar bırakılan ve insanın iç huzurunu parça parça aşındıran işaretler.

 

Sonuçta “Sarı Zarflar”, bana göre, yalnızca siyasal baskıyı anlatan bir film değil. Aynı zamanda evliliğin yükünü, olaylar karşısında verilen tepkilerin bireysel farklılıkları, ailenin kırılganlığını, ergenliğin sessiz sarsıntısını ve korkunun gündelik hayatı nasıl dönüştürdüğünü anlatan bir film. En güçlü yanı da burada. Çünkü film, dışarıdaki rejimin evin içine nasıl taşındığını; oradan da insanın en mahrem, en savunmasız alanlarına nasıl sızdığını gösteriyor; büyük laflar etmeden, ama çok derin bir iz bırakarak. En azından bende öyle oldu.